Japanse duizendknoop: hoe ga je ermee om?

‹ Terug naar overzicht
z Geplaatst op:

Het exotische woekeronkruid Japanse duizendknoop is al bijna 150 jaar in Nederland, maar de laatste decennia wordt het echt problematisch. De plant zorgt voor schade aan dijken en verharding en verdringt andere planten. De mens is de grote verspreider. Daar ligt dan ook de sleutel tot de oplossing: zorgvuldig werken is dé manier om het probleem te beheersen.

De Engelse pers ging de afgelopen jaren helemaal los op Japanse duizendknoop: “De plant die de waarde van je huis opeet.” Met als hoogtepunt huilende mensen op tv bij wie de scheuten uit de plinten van de huiskamer groeiden. Dat is ongetwijfeld nog goed zoeken geweest, want zoiets is zeer uitzonderlijk.

Maar het is zeker zo dat dit onkruid voor flinke schade kan zorgen; zowel ecologisch als economisch. Aanvankelijk was er vooral aandacht voor het eerste aspect. De hoge, dichte plant met forse wortelstokken verdringt alles: in het plantsoen de oorspronkelijke beplanting, in bermen en natuurgebied inheemse soorten. Maar ook de economische schade wordt steeds duidelijker: de plant maakt taluds en dijken instabiel en beschadigt riolering, wegen, duikers enzovoort. En soms ook funderingen van gebouwen: een kleine barst is voldoende en vervolgens drukken de enorm sterke wortelstokken die barst verder open. De maat is vol, zo is steeds meer het gevoel (zie kader). Er moet iets gebeuren. En dat is in de eerste plaats gedragsverandering, niet zozeer van de plant maar van onszelf.

“Duizendknoop verspreidt zich door ons als mensen”, vertelt Joyce Penninkhof van Probos. Dit kennis- en innovatiecentrum in Wageningen ontwikkelt praktijkgerichte kennis voor duurzaam beheer van groen. “Het probleem neemt toe door verspreiding van maaisel en besmette grond.

Een klein stukje wortel of zelfs de knoop van de stengel is voldoende voor een nieuwe haard. Zaadzetting komt nauwelijks voor. Dus overal waar hij staat, is de mens de oorzaak.”

Bestrijdingsmethoden

Onder leiding van Probos zijn er praktijkproeven gedaan om de duizendknoop te bestrijden of te beheersen, en momenteel lopen er weer nieuwe. Het ontbrak namelijk aan een goed inzicht wat nu echt werkt om een bestaande haard te beheersen of te verdelgen.

De website bestrijdingduizendknoop.nl is een aanrader voor iedereen die ermee te maken krijgt. Het is heel nuttig om de beslisboom op die site in te vullen; dan weet je wat je moet doen. Als er geen duizendknoop aanwezig is, kun je voorkomen dat de woekeraar er komt door als aannemer of hovenier zorgvuldig te werken. Geen besmette grond aanvoeren, alleen compost gebruiken die gegarandeerd vrij is, geen besmet groenafval storten en alleen maaien met een schone machine. En goed opletten dat er niets overwaait van een buurperceel dat onzorgvuldig gemaaid wordt.

Is er wel duizendknoop aanwezig, dan zijn er drie mogelijke strategieën: beheersen, uitputten of weghalen. Die zijn in de praktijkproeven van Probos getest. Het ging om de volgende methoden: afdekken, uitgraven, uitrekken met de hand, bestrijding met Roundup, intensief maaien, begrazing of bestrijding met een biologisch afbreekbaar middel. De eerste vier strategieën zijn het meest effectief, zo bleek uit de Probos-proeven.

Nietsdoen

Maar in de praktijk is de eerste vraag die moet worden gesteld: is het erg dat de plant daar staat? Nietsdoen kan best een goede optie zijn. Als de wortels niets kunnen beschadigen, is er eigenlijk weinig aan de hand. Het is dan wel zaak in de gaten te houden of de haard zich uitbreidt. Vaak moet er echter wel gemaaid worden. “Hij kan wel tot 6 meter hoog worden en bij nat weer over de weg gaan hangen. Dan is de verkeersveiligheid in het geding en moet je wel iets doen”, zegt Penninkhof.

Bij maaien wordt het tricky, want alle knopen kunnen opnieuw wortelen. En dat zijn er veel: De plant heet niet voor niets duizendknoop. Niet maaien is vaak nog beter dan wild maaien. Penninkhof: “Je moet in ieder geval de haard apart maaien van de rest. Dus in een berm eerst het gras maaien tot 1,5 meter van de duizendknoop. Vervolgens met een maai-zuigcombinatie de plek zelf aanpakken en het materiaal afvoeren naar een erkende verwerker die het voldoende verhit. En daarna de machine goed schoonmaken, maar ook je laarzen.” De plant uitputten is lastig, zo blijkt uit de proeven. Veel maaien of begrazen werkt onvoldoende. Met de hand uittrekken wel, maar dat is best arbeidsintensief. “Als je ‘m echt wilt bestrijden, hangt de methode van de locatie af. Afdekken werkt goed, maar is natuurlijk lastig als er bomen of lantaarnpalen staan. Afgraven al dan niet in combinatie met zeven is ook een effectieve manier”, geeft Penninkhof aan.

Chemische bestrijding met Roundup heeft vooral effect als de stengels geïnjecteerd worden. Dat is dus een arbeidsintensieve methode. “Bovendien willen veel gemeenten juist chemievrij werken”, zegt ze. Opvallend is de ervaring dat chemische bestrijding vooral goed werkt als de pol niet verstoord is. Waar al een keer gemaaid is, is het effect veel minder.

Winterwerk

De duizendknoop sterft in de winter bovengronds af. Dat maakt afdekken met een speciaal vliesdoek en een flink laag grond gemakkelijker dan in een ander seizoen; dan moet je immers eerst (zorgvuldig) maaien voordat je kunt afdekken. Ook afgraven is in de winter gemakkelijker omdat je dan minder biomassa hoeft af te voeren”, stelt Penninkhof. “Het nadeel is wel dat je in de winter niet kunt zien tot hoever de groeihaard is gevorderd. Dat moet je dus eerder in kaart brengen.”

Uit de praktijk worden nog nieuwe methoden aangedragen. Zo loopt momenteel een proef met heet water. “Kokend water maakt wondjes in de wortels, zeker als je met een lans in de bodem kunt injecteren. Je wilt immers de wortels aanpakken. Het onderzoek is in het groeiseizoen van 2018 gestart en we verwachten pas over een paar jaar te kunnen zeggen of het werkt”, vertelt de Probosadviseur. “De gemeente Nieuwkoop test ook branden, maar dat is alleen een bovengrondse methode, waarvan wij verwachten dat het effect vergelijkbaar is met maaien.”

Zoals gezegd hangt het sterk van de locatie af of een pol duizendknoop kwaad kan. Het Engelse schrikbeeld – ondermijning van gebouwen – is eigenlijk relatief eenvoudig te tackelen: haal de pol die te dichtbij staat weg of dek hem af. Wie bang is dat hij een scheurtje in de fundering vindt, zet aan de kant van het gebouw een scherm in de grond – dat is overigens niet getest in de praktijkproeven.

Tijs Kierkels

Zorgvuldigheid kost geld’

Probos is bezig met een landelijk ‘Japanse duizendknoop-protocol’ waar overheden en terreineigenaren zich vervolgens aan kunnen conformeren. Het gaat bijvoorbeeld om standaardteksten voor bestekken en richtlijnen voor maaibeheer. Arno Hoefakker zit als praktijkman in het gebruikerspanel dat adviseert over het komende protocol. “We geven bijvoorbeeld aan dat overal dezelfde regels moeten gelden en dat zorgvuldig bestrijden extra geld kost. Het is niet een kwestie van ‘schep het maar op en voer het af’. Dan vererger je het probleem alleen maar.” Hoefakkers hoveniersbedrijf in De Bilt heeft ruime ervaring met de Japanse duizendknoop. “In particuliere tuinen kun je bijna niet afdekken. Daar moet je wel afgraven, volgens de regels naar een verwerkingsbedrijf afvoeren en de tuin vervolgens in de gaten houden. Bij gemeenten ga je in overleg wat het beste is. Soms is dat laten zitten, maar in slootkanten kan dat niet: door slootonderhoud verspreidt het toch. Ook naast woningen moet het vaak weg.” De meest praktische methode vindt hij afdekken met waterdoorlatend doek zoals de DuPont Plantex Rootprotector van Rootbarrier, bedekt met 20 tot 30 cm grond. Dat moet dan vier à vijf jaar blijven liggen. Hoefakker ziet het probleem toenemen, en als de plant ooit zaad gaat zetten en daarmee verspreiden, wordt het helemaal lastig. “Dan wordt het zo’n groot probleem dat je niet meer toekomt met een vrijwillig protocol. Dan komen er ongetwijfeld wettelijke regels.”

Steeds vaker op de agenda

Eigenlijk is het raar dat er niets wettelijk geregeld is voor een plant die zo woekert. Dat gevoel heerst steeds meer bij overheden en brancheorganisaties, en wordt aangewakkerd door media-aandacht. Die is vaak zwaar aangezet met woorden als ‘allesverwoestend’, ‘botanisch monster’, ‘moeder aller onkruiden’. Eén zo’n artikel in het Algemeen Dagblad was voor het CDA aanleiding om afgelopen december Kamervragen te stellen, met als centrale strekking: moet er niet veel meer gebeuren? Het onderwerp staat dus letterlijk op de politieke agenda en dat was al langer zo bij gemeenten en provincies. Sommigen zijn erg actief: de gemeente Amersfoort heeft bijvoorbeeld een schouw- en meldingsplicht en laat de plant bestrijden met Roundup. Verder wordt er onder leiding van de vereniging Stadswerk gewerkt aan een kennisplatform. Dat is primair op terreineigenaren en overheden gericht, maar ook op aannemers en hoveniers. Het protocol gaat in op heel praktische vragen zoals: wat werkt wel en niet bij bestrijding of beheersing van de duizendknoop? En hoe moet je dat in een bestek opnemen? Daarmee wordt het een informatiebron voor iedereen in het vak. Al deze ontwikkelingen maken dat iedereen in het groenonderhoud binnen een aantal jaren te maken zal krijgen met bepalingen binnen aanbestedingen en opdrachten. Te denken valt aan: strikte voorschriften hoe te maaien en af te voeren, schonegrondverklaringen en regels voor verwijdering van complete planten.